‘Terugkeerhubs’ brengen ernstige risico’s mee voor kinderen en hun families. Dat concludeert Save the Children Nederland na een bezoek aan Oeganda en Rwanda. Kinderen kunnen in detentie belanden, in hun ontwikkeling worden verstoord en het risico lopen staatloos te worden. Ook is onzeker of zij toegang krijgen tot zorg, onderwijs en onafhankelijke hulp.
Julia Verheul, politiek adviseur bij Save the Children Nederland, reisde afgelopen maand naar Oeganda en Rwanda om te spreken met vluchtelingen, hulpverleners, internationale- en VN-organisaties en lokale autoriteiten. Ze onderzocht wat de plannen in de praktijk kunnen betekenen voor gezinnen met kinderen.
Wat zijn terugkeerhubs?
Terugkeerhubs zijn uitzetcentra buiten de Europese Unie. Mensen zonder verblijfsrecht, zoals uitgeprocedeerde asielzoekers, kunnen daarheen worden gestuurd. De hubs bestaan nog niet: Nederland werkt samen met Duitsland, Griekenland, Oostenrijk, Denemarken aan de plannen. Rwanda en Oeganda worden genoemd als mogelijke partnerlanden.
De term ‘terugkeer’ is dus misleidend: mensen kunnen gedwongen worden uitgezet naar een land waar ze nog nooit zijn geweest. Het is nog onduidelijk hoe de ‘terugkeerhubs’ precies worden ingericht, welke rechten mensen er krijgen en hoe lang zij er moeten verblijven.
Nederland moet zich in haar migratie- en terugkeerbeleid houden aan regels van het internationaal recht en heeft het VN-Kinderrechtenverdrag ondertekend. Daarmee is Nederland verplicht de rechten van ieder kind te beschermen, ongeacht afkomst of verblijfsstatus.
Vijf risico’s van 'terugkeerhubs’ voor kinderen en hun families
Ons bezoek aan Oeganda en Rwanda roept ernstige zorgen op over mogelijke schendingen van kinderrechten. Dit zijn de vijf belangrijkste risico’s.
1. Veiligheid: detentie van kinderen is niet uitgesloten
Kinderen hebben recht op bescherming tegen geweld, verwaarlozing en uitbuiting (artikel 3, 19 en 37). Bij ieder besluit moet hun belang vooropstaan. Zo mogen zij niet willekeurig van hun vrijheid worden beroofd.
“Families met kinderen mogen volgens de wet nu worden opgesloten in uitzetcentra buiten Europa. Dit brengt zeer ernstige risico’s mee voor het welzijn en de ontwikkeling van deze kinderen”, zegt Verheul.
Maar ook als gezinnen niet in detentie worden geplaatst, zien we risico’s bij de uitzettingen. ‘’Binnen onze hulpverlening in Oeganda en Rwanda zien we dat kinderen verwaarloosd raken wanneer hun ouders in de stad geen inkomen hebben. Wie de taal niet spreekt, vindt moeilijk aansluiting of werk’’, zegt Verheul.
2. Ontwikkeling: kinderen verliezen hun vertrouwde omgeving
Ieder kind heeft recht op leven en ontwikkeling (artikel 6). Dat gaat om lichamelijke, mentale, sociale en emotionele ontwikkeling. Kinderen die worden overgeplaatst, verliezen hun vertrouwde omgeving en stabiliteit. Hun toekomst is onzeker en sociale voorzieningen zijn beperkt. De stress die ouders hiervan ervaren, komt vaak ook bij kinderen terecht.
“De mogelijke schade die kinderen van deze onzekerheden dragen is disproportioneel groot, omdat zij midden in hun ontwikkeling zitten”, zegt Verheul.
3. Identiteit: kinderen lopen risico op staatloosheid
Ieder kind heeft recht op een naam en een nationaliteit (artikel 7). Een kind moet direct na de geboorte worden geregistreerd. Ook heeft ieder kind recht op behoud van identiteit en familiebanden (artikel 8).
Over de juridische status van kinderen in een ‘terugkeerhub’ bestaat nu onduidelijkheid. En welke status krijgen kinderen die daar worden geboren? “Een ontoelaatbare schending van kinderrechten”, aldus Verheul.
4. Zorg en onderwijs: voorzieningen staan nu al onder druk
Kinderen hebben recht op gezondheidszorg en onderwijs (artikel 24 en 28). In Oeganda staan die voorzieningen voor vluchtelingen al onder druk.
Oeganda vangt ruim 2 miljoen vluchtelingen en asielzoekers op. De meesten komen uit Zuid-Soedan en DR Congo. Door bezuinigingen op internationale hulp dreigen zorgklinieken te sluiten. Ook is onzeker of leraren hun salaris krijgen.
Voor kinderen in een ‘terugkeerhub’ is onduidelijk welke status ze krijgen. Daardoor is ook onzeker welke zorg en welk onderwijs ze kunnen krijgen. “Wat er op papier beschikbaar is voor vluchtelingen, zegt nog weinig over wat kinderen in een ‘terugkeerhub’ in de praktijk kunnen krijgen”, zegt Verheul.
5. Inspraak: worden kinderen gehoord?
Kinderen hebben het recht hun mening te geven over besluiten die hen raken (artikel 12). Die mening moet serieus meewegen, passend bij hun leeftijd en rijpheid.
Het is volstrekt onduidelijk of kinderen worden gehoord over hun overplaatsing. Ook is niet duidelijk of ze onafhankelijke hulp krijgen als ze hun situatie willen aankaarten. “Nederland is verantwoordelijk voor het garanderen van toegang tot deze hulp, maar kan hier in derde landen slecht toezicht op houden”, zegt Verheul.
Terugkeerhubs maken toezicht op kinderrechten moeilijker
Terugkeerhubs maken Europese landen afhankelijker van de regeringen van derde landen. Dat kan de ruimte beperken om schendingen van mensen- en kinderrechten aan te kaarten. EU-landen zijn dan mogelijk terughoudender met kritiek of met bemiddeling bij regionale conflicten.
Daarnaast zijn persvrijheid en politieke oppositie in deze landen sterk beperkt. Maatschappelijke organisaties kunnen daardoor moeilijk veilig en onafhankelijk toezicht houden. Misstanden komen zo minder snel aan het licht.
Wat moet Nederland doen?
De bescherming van mensen- en kinderrechten stopt niet bij de Europese grens. Ook buiten Europa blijft het VN-Kinderrechtenverdrag het uitgangspunt.
Save the Children Nederland vraagt het kabinet daarom om:
- De rechten van kinderen in iedere fase van terugkeer te beschermen, waaronder hun toegang tot onderwijs, gezondheidszorg en onafhankelijke juridische bijstand, en hun bescherming tegen vrijheidsberoving en onnodige scheiding van gezinsleden.
- De onderhandelingen over terugkeerhubs per direct stop te zetten, zolang de risico’s op schendingen van mensen- en kinderrechten niet zijn weggenomen.
- Vooraf duidelijke en afdwingbare mensenrechtenwaarborgen vast te leggen in alle migratiedeals. Overeenkomsten moeten daarbij worden getoetst aan het Kinderrechtenverdrag
- Onafhankelijk toezicht op afspraken en toegang tot hulp te garanderen. Maak inzichtelijk hoe wordt gecontroleerd of kinderrechten worden nageleefd en hoe kinderen en gezinnen veilig misstanden kunnen melden.
- Transparantie en democratische controle: de migratiedeals met landen buiten Europa moeten voorafgaand door het Parlement en onafhankelijke instanties getoetst kunnen worden.
Eerst moet duidelijk zijn hoe de rechten van kinderen in de praktijk worden beschermd. Zonder die duidelijkheid is een verantwoord besluit niet mogelijk.
Lees meer over ons werk voor kinderen op de vlucht.
Veelgestelde vragen over terugkeerhubs
Welke landen werken aan terugkeerhubs?
De hubs bestaan nog niet. Nederland werkt samen met vier andere EU-landen aan de plannen: Duitsland, Griekenland, Oostenrijk en Denemarken. Rwanda en Oeganda worden genoemd als mogelijke partnerlanden buiten de EU.
Mogen kinderen in een terugkeerhub worden vastgezet?
Volgens artikel 37 van het VN-Kinderrechtenverdrag mogen kinderen niet willekeurig van hun vrijheid worden beroofd. Toch is detentie van gezinnen met kinderen in de huidige plannen niet uitgesloten.
Geldt het VN-Kinderrechtenverdrag ook in een terugkeerhub buiten Europa?
Ja. Nederland heeft het verdrag ondertekend en moet de rechten van ieder kind beschermen in al haar activiteiten. Die verantwoordelijkheid stopt niet bij de Europese grens. Ook op projecten die in derde landen worden gefinancierd is Nederland gebonden aan mensen- en kinderrechten. Hierbij moet vóóraf worden getoetst welke risico’s ontstaan in beleid dat Nederland opstelt met derde landen.
Wat is staatloosheid?
Staatloosheid betekent dat geen enkel land iemand erkent als staatsburger. Bij terugkeerhubs is onduidelijk welke status kinderen krijgen, ook kinderen die daar worden geboren. Daardoor lopen ze dit risico.
