Hoe leg je de Tweede Wereldoorlog uit aan een kind dat al beelden uit Gaza, Soedan en Oekraïne kent? En voor wie houden we eigenlijk twee minuten stilte? Herdenken als geschiedenisles verschuift naar herdenken als spiegel van het heden.
Twee vragen die onverwacht in elkaar overlopen. De ene speelt zich thuis af, op de bank: hoe praat je met je kind over oorlog? De andere speelt zich af op de pleinen: voor wie is deze herdenking eigenlijk bedoeld? Beide vragen draaien om hetzelfde gegeven. Voor de generatie die nu opgroeit is ‘nooit meer’ niet langer een belofte over het verleden, maar een vraag over het nu.
Geert-Jan van Dijk, Hoofd Programma’s bij Save the Children, zei dit weekend in het AD: “Of het nu gaat om de 4 mei-herdenking of de oorlog in Gaza of Soedan, het principe is hetzelfde. Het was en is oorlog en er gaan mensen dood, waaronder ook kinderen. Dat nieuws komt hard binnen, maar je kunt het niet bagatelliseren. Daar moet je als ouder iets mee doen.”
Een oorlog van vroeger herdenken kan niet zonder oorlogen van vandaag onder ogen te zien. Vandaag zal je kind onderweg naar school de vlag halfstok in de straten zien hangen. De vlag gaat niet alleen over een verhaal van vroeger, maar is een lijn die naar het nu loopt.
Je hoeft niet de stoere ouder te zijn
Kinderen stellen vragen over oorlog. Vanuit de veiligheid en warmte van hun huis zien ze op tv en social media hoe je leven er drastisch anders uit kan zien. In Gaza worden kinderen zonder reden opgepakt, in Soedan is er voor kinderen geen uitzicht op terugkeer en herstel, in Libanon ligt honger op crisisniveau op de loer en in Oekraïne gaan kinderen gebukt onder constant geluid van sirenes.
“Vertel aan je jonge kinderen niet hoe een oorlog in zijn werk gaat, maar zeg bijvoorbeeld: ‘Mensen maken soms ruzie met elkaar, maar landen ook,” vertelt Van Dijk. “Kinderen moet je niet bang maken, maar ze mogen wel bang zijn. Jij maakt je ook zorgen, dat mag je best laten merken, je hoeft niet de stoere ouder te zijn.”
Kinderen mogen bang zijn, net als volwassenen dat zijn. We leven in een wereld waarin 4 mei dichterbij is dan ooit: op dit moment woeden er wereldwijd meerdere gewapende conflicten. Volgens Van Dijk is het belangrijk dat kinderen zich niet schuldig voelen over wat er met andere kinderen in oorlogsgebieden gebeurt of wat mensen in de Holocaust hebben meegemaakt. “Ze hoeven de oorlog niet op te lossen, dat is aan volwassenen.”
Wat helpt, naast het gesprek, is iets dóen: een tekening maken, een brief sturen aan een politicus, koekjes bakken voor een goed doel, een bloem leggen. “Onder het mom: het lijkt ver weg, maar ik kan wel iets doen,” aldus Van Dijk.
Wie herdenken we vanavond?
Vanavond is om 20:00 uur in heel Nederland twee minuten stilte. Buiten op de pleinen knaagt de andere vraag: voor wie is die stilte eigenlijk?
In Den Haag organiseren Tessa Terpstra, hoofd Advocacy & Communication bij Save the Children en Angelique Eijpe vandaag voor de tweede keer een alternatieve herdenking, 4 mei inclusief. Met hun Comité van Waakzaamheid Nu willen ze ruimte maken voor álle slachtoffers en stemmen rondom oorlogen. In een recent interview met Het Parool leggen ze uit wat inclusief herdenken betekent.
Eijpe vertelt: “De officiële herdenking leunt sterk op een wit kader. De slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en de groepen die later zijn toegevoegd passen daarin, maar niet de mensen met wortels in Srebrenica, Rwanda, Syrië, Gaza of Iran. Ook dat zijn Nederlandse slachtoffers van oorlog en vervolging.”
Terpstra licht toe: “Maar als je zegt: nooit meer, dan moet je ook de verantwoordelijkheid nemen voor die woorden. Dan moet je volgens ons doen aan zelfreflectie en bedenken: wat gebeurt er in het nu en wat is onze rol daarin? Hoe werken oorlogsgeweld en koloniaal geweld in het heden? Wat doen wij hier tegen de inperking van burgerlijke vrijheden en de aantasting van het internationaal recht?
Waar de twee gesprekken samenkomen
Voorbij de formaliteiten en vastgeroeste blikken op het verleden, is oorlog voor de jonge generatie geen historisch hoofdstuk maar een gelaagde werkelijkheid. Het praten over oorlog met je kind én het inclusief herdenken vinden elkaar op eenzelfde punt: ‘nooit meer’ in leven houden gaat om luisteren naar wat kinderen al zien en naar wie zich nu nog niet herkend voelt in de stilte.
Of je nu ouder bent of niet, of je nu herdenkt of niet: uiteindelijk is vrijheid geen vanzelfsprekendheid zoals de lucht die je inademt. Zoals schrijver en dichter Audre Lorde (1981) het in haar tijd al zei: “Ik ben niet vrij zolang er ook maar één vrouw onvrij is, zelfs als haar ketenen heel anders zijn dan die van mij.” Haar uitspraak dwingt ons te beseffen dat vrijheid niet in isolatie kan bestaan. Het is een collectieve inspanning, verbonden door de onzichtbare draden van solidariteit, empathie en daadkracht.
Iedereen draagt de verantwoordelijkheid om ongelijkheid in al haar vormen het hoofd te bieden, zelfs als die ons eigen leven niet direct raakt.
Lees de krantenartikelen:
