Mentale gezondheid en psychosociale steun (MHPSS) worden vaak gezien als iets “extra’s” — belangrijk, maar niet essentieel. Voor Anne Filorizzo Pla, MHPSS Lead bij Save the Children International, is dat echter een groot misverstand.
“Mentale gezondheid gaat over balans,” legt ze uit. “Het gaat niet om goed of slecht zijn — het gaat erom een manier te vinden om gezond te functioneren binnen de omgeving waarin je leeft. En het psychosociale deel herinnert ons eraan dat niemand van ons in isolatie leeft. We maken allemaal deel uit van gezinnen, gemeenschappen en samenlevingen — en die kun je niet van elkaar scheiden.”
Het heeft jaren geduurd voordat humanitaire organisaties deze geïntegreerde benadering volledig erkenden, maar tegenwoordig beschouwt Save the Children het als een kernonderdeel van elk noodhulpprogramma en elk hersteltraject.
Waarom mentale gezondheid levensreddend is.
Wanneer haar wordt gevraagd waarom mentale gezondheid als levensreddend moet worden gezien, aarzelt Anne geen moment.“We hebben allemaal een mentale gezondheid,” zegt ze. “Het is de manier waarop we informatie ontvangen, verwerken en erop reageren. Maar afhankelijk van wat we hebben geleerd, onze copingmechanismen en onze omgeving, reageren we allemaal anders op stress. En wanneer die mechanismen worden overspoeld — bijvoorbeeld na het verliezen van je huis, familie of gemeenschap — kun je op een punt komen waarop je het niet meer aankunt en niet meer kunt functioneren.”
Anne geeft een krachtig voorbeeld: “Een jonge moeder die een traumatische ervaring heeft meegemaakt, kan moeite hebben om een band met haar kind op te bouwen of het te beschermen. Dat is niet omdat ze niet om haar kind geeft — het is omdat haar emoties in chaos zijn en ze haar vermogen verliest om zich te concentreren op wat er om haar heen gebeurt. Daarom zeggen we dat mentale gezondheidszorg levensreddend is.”
Zonder deze steun kunnen mensen de controle verliezen over hun emoties en gedrag — wat zowel henzelf als hun dierbaren in gevaar kan brengen. “Als je niet begrijpt wat er met je gebeurt,” voegt Anne toe, “kun je jezelf niet beschermen.”
Over veerkracht: “Soms is die er niet — en dat is oké”
Anne is voorzichtig met hoe het woord veerkracht wordt gebruikt. “We moeten stoppen met het romantiseren van veerkracht,” zegt ze. “Soms is er gewoon geen veerkracht, en dat is prima. Het is iets wat je kunt opbouwen — niet iets wat je hebt of niet hebt. We komen allemaal uit verschillende achtergronden, en we zijn niet allemaal even goed toegerust om met trauma om te gaan. Dat maakt sommige mensen niet sterker of zwakker. Het maakt ons gewoon menselijk.”
Een aanpak in vier lagen
De aanpak van Save the Children op het gebied van MHPSS bestaat uit vier lagen, ontwikkeld in samenwerking met andere humanitaire organisaties. “We beginnen met basisdiensten die de waardigheid van mensen beschermen en toegang tot informatie garanderen,” legt Anne uit. “Daarna richten we ons op het ondersteunen van gezinnen en gemeenschappen, door voort te bouwen op wat er al bestaat.”
Programma’s zoals TeamUp in Nederland, I Support My Friend, en HEART (red. Healing through Education and Arts) gebruiken spel, kunst en peer support om kinderen te helpen omgaan met emoties en empathie te ontwikkelen.
“Het derde niveau is meer gericht — individuele of groepssessies die mensen helpen om problemen op een gezonde manier op te lossen,” zegt ze. “En de laatste laag is gespecialiseerde zorg voor mensen met mentale aandoeningen of zeer hoge niveaus van stress.”
Als deze steun vroeg wordt ingezet, benadrukt ze, kunnen levenslange gevolgen worden voorkomen. “Als je er vanaf het begin bent, verklein je de kans op mentale aandoeningen later.”
Het doorbreken van stigma
Een van de grootste uitdagingen blijft het stigma rondom mentale gezondheid. “Te veel mensen denken nog steeds dat mentale gezondheid betekent dat er iets mis met je is,” zegt Anne. “Maar je kiest er niet voor om depressief te zijn. Je kiest er niet voor om angst te hebben. Het heeft niets met wilskracht te maken — het gaat erom hoe je hersenen functioneren.”
Discriminatie, legt ze uit, komt vaak voort uit angst of onbegrip. “We zeggen allemaal dat we weten wat depressie is, en dat we op onze buren moeten letten,” zegt ze. “Maar als het echt gebeurt, mijden mensen hen omdat ze niet weten hoe ze moeten reageren. Daarom zijn bewustwording en communicatie zo belangrijk.”
Save the Children pakt stigma aan door jongeren te betrekken, verhalen te delen en inclusie te bevorderen. “Diversiteit gaat niet alleen over ras of religie,” zegt Anne. “Het gaat ook over mentale gezondheid. We moeten diversiteit normaal maken — ook voor mensen die anders denken, voelen of zich gedragen.”
Tekenen van verandering
Ondanks de uitdagingen ziet Anne duidelijke vooruitgang. “Ik zie verschil op scholen,” zegt ze. “Ouders praten openlijk over hun kinderen die op het autismespectrum zitten of ADHD hebben. Toen ik kind was, gebeurde dat nooit. Nu worden sommige klaslokalen bewust ingericht om elk kind te kunnen laten meedoen.”
Ze prijst ook publieke figuren en sociale media voor het toegankelijker maken van gesprekken over mentale gezondheid. “Mensen zoals Lady Gaga of prins Harry hebben deuren geopend,” zegt ze. “En jongeren gebruiken platforms als TikTok om te praten over wat ze meemaken. Het is niet perfect — het kan ook negatieve kanten hebben — maar het verandert wel het gesprek.”
Bij Save the Children nemen jongeren met eigen ervaring nu steeds vaker leiderschapsrollen op zich. “Ik ontmoette een jonge vrouw uit Rwanda die vertelde hoe ze PTSS en een depressie ontwikkelde na haar jeugd in de nasleep van een conflict,” herinnert Anne zich. “Sociale media hebben haar gered — ze vond mensen om mee te praten toen niemand anders haar begreep. Nu zet ze zich zelf in voor mentale gezondheid bij jongeren.”
Kinderen ondersteunen in elke fase
Als het over de mentale gezondheid van kinderen gaat, benadrukt Anne dat zij geen “speciale gevallen” zijn — maar mensen in verschillende ontwikkelingsfasen. “Kinderen beleven stress en verdriet op elke leeftijd anders,” legt ze uit. “Een peuter, een negenjarige en een tiener begrijpen verlies niet op dezelfde manier. Onze programma’s moeten aansluiten bij hun niveau van begrip.”
Daarom traint Save the Children al het personeel — ongeacht hun functie — om de emotionele behoeften van kinderen te herkennen. “We leren ze kijken, luisteren en verbinden,” zegt Anne. “Je observeert het kind, luistert naar wat er speelt, en verbindt hem of haar met de juiste steun. Soms is dat een arts of psycholoog, soms gewoon een activiteit met andere kinderen.”
Ook ouders profiteren, zegt ze. “Het helpt hen om zich minder schuldig of gestrest te voelen als hun kind zich in zijn eigen tempo ontwikkelt.”
De economische — en menselijke — waarde
Naast het morele argument benadrukt Anne ook de praktische voordelen van investeren in mentale gezondheid. “Voor elke dollar die je investeert in mentale gezondheid, krijgt de samenleving er vier terug,” zegt ze. “Want als mensen zich gesteund voelen, kunnen ze studeren, werken, voor anderen zorgen en aan hun toekomst bouwen. Zo creëer je sterke, veerkrachtige gemeenschappen.”
Ze benadrukt dat preventie zich ook in crisissituaties terugbetaalt. “Als mensen weten hoe ze moeten reageren, waar ze heen kunnen en hoe ze kunnen omgaan met stress, voorkom je paniek en langdurige schade,” legt ze uit. “Het is misschien niet altijd zichtbaar, maar de impact is enorm.”
“Mentale gezondheid is een mensenrecht”
Volgens Anne was de pandemie een keerpunt. “COVID-19 heeft mentale gezondheid zichtbaar gemaakt,” zegt ze. “Plotseling hadden overheidsfunctionarissen kinderen die worstelden met depressie of suïcidale gedachten. Toen beseften ze: dit is geen luxe, het is essentieel.”
Toch investeren de meeste landen slechts zo’n 2% van hun gezondheidsbudget in mentale gezondheid. Save the Children en haar partners pleiten voor minimaal 5%, met de nadruk op preventie en gemeenschapsgerichte zorg. “We moeten stoppen met mentale gezondheid te zien als een medisch probleem dat je kunt ‘oplossen’,” zegt ze. “Het is een mensenrechtenkwestie. Iedereen heeft recht op mentale gezondheid — niet alleen op behandeling als het misgaat.”
Ze pauzeert even, en besluit dan: “Mentale gezondheid is niet de kers op de taart. Het is een deel van de basis. Het is wat ons in staat stelt om voluit te leven — en om anderen te helpen dat ook te doen.”
