Interview met Anne van den Ouwelant, trainer trauma-sensitieve ondersteuning in oorlogsgebieden en Nederland, oprichter Trauma Company.
Een blauwe hemel – voor de meeste mensen betekent dat: lekker weer, naar buiten. Voor kinderen die oorlog hebben meegemaakt kan diezelfde blauwe hemel angst betekenen, want een heldere lucht betekent ook: drones, bommen, gevaar. Psychotrauma-therapeut Anne van den Ouwelant werkt met kinderen die oorlog en vlucht hebben meegemaakt. Ze legt uit wat dat doet met een brein dat nog volop in opbouw is en waarom de gevolgen veel verder reiken dan wat je van buiten ziet.
Wat gebeurt er in het brein van een kind dat oorlog heeft meegemaakt?
“Je kunt het vergelijken met een alarmbel. Stress en trauma, wat overweldigend aanwezig is in een oorlog of tijdens een vlucht, zorgen ervoor dat er in de hersenen als het ware een alarmsysteem aangaat. En dat alarmsysteem, als het eenmaal goed is aangezet, blijft rinkelen. Ook wanneer een kind weer in Nederland is, ook wanneer het objectief gezien veilig is. Die alarmbel staat nog steeds aan.
Stel je voor: die bel rinkelt de hele dag. Dat heeft een enorm storende uitwerking op hoe de hersenen zich kunnen ontwikkelen, op hoe een kind kan leren, kan communiceren, zich kan concentreren. Het lichaam staat voortdurend in de stand van overleven."
Waarom treft dat kinderen anders dan volwassenen?
“Het brein van een volwassene is grotendeels uitontwikkeld. Het heeft een stevige basis. Dat brein kan klappen verwerken zonder dat de fundamenten verschuiven. Het brein van een kind is de eerste tien tot elf jaar volop in ontwikkeling en de eerste vier jaar zijn daarin het meest cruciaal. In die fase neemt het brein alles op. Zijn dat veel traumatische ervaringen, dan komt er veel verstoring, chaos en angst vast te liggen in dat brein, precies op het moment dat het fundament wordt gelegd."
Dat is het fundamentele verschil: bij volwassenen raakt iets wat al staat. Bij kinderen verstoort het de bouw zelf."
Waar een volwassen brein al een mooie basis heeft en een klap kan opvangen, krijgt het kinderbrein die basis nooit goed opgebouwd. De schade wordt groter én veel sneller veel groter.
Wat is 'accelerated harm'?
“Bij 'accelerated harm', versnelde schade, spelen meerdere factoren tegelijk. De alarmbel staat aan zonder pauze. Er zijn geen ouders of verzorgers met een rustig systeem die het kind tot rust kunnen brengen, want ook zij zijn getraumatiseerd. Er is geen moment van herstel. Dat alles speelt zich af terwijl de hersenen in volle ontwikkeling zijn.
Waar een volwassen brein al een mooie basis heeft en een klap kan opvangen, krijgt het kinderbrein die basis nooit goed opgebouwd. De schade wordt groter én veel sneller veel groter."
zijn er vormen van schade die pas later zichtbaar worden?
“Absoluut. Wat je ziet: moeite met concentreren, niets kunnen onthouden van wat een leerkracht zegt, taal moeilijk leren of uitspreken. Dat zijn zichtbare effecten. Maar er zijn ook diepere, langzamere vormen van schade.
Wanneer dat alarmsysteem zo grondig en langdurig aan staat, heeft dat uiteindelijk een verstorende werking op de ontwikkeling van de identiteit en persoonlijkheid van een kind. Jij en ik mochten opgroeien in relatieve rust en veiligheid: onze persoonlijkheid had alle ruimte om zich te vormen. Staat die alarmbel continu aan, dan wordt die ontwikkeling tegengehouden. Kinderen kunnen zich niet in hun volledigheid ontwikkelen. Dat hoeft niet meteen op te vallen, maar de gevolgen en opgelopen schade van oorlog kunnen pas jaren later echt duidelijk worden."
Kinderen zijn de toekomst. Wordt die hoop geblokkeerd door oorlog, angst en haat, dan verliezen we daarmee ook de toekomst van de komende generaties.
wat bedoelt u met het voorbeeld van de blauwe hemel?
“In mijn werk in oorlogsgebieden heb ik gezien dat kinderen bang zijn geworden voor een blauwe hemel. Een blauwe hemel betekent voor ons misschien mooi weer. Maar voor die kinderen is het in de hersenen en het lichaam vastgelegd als: drones in de lucht, bommen, gevaar. En dat betekent dat er nu kinderen in Nederland wonen die naar buiten kijken op een mooie dag en liever binnenblijven. Omdat de alarmbel hen 'vertelt' dat het gevaarlijk is. Dat zijn de onzichtbare wonden."
waarom is het woord 'burger' onvoldoende om kinderen te beschermen?
“Ik denk dat we bij het woord 'burgers' instinctief aan volwassenen denken. Niet aan kinderen. Dat is precies het probleem. Kinderen zijn nog vol in ontwikkeling. Ze lijden de grootste schade van oorlog aan hun hersenen, aan hun lichaam, aan hun identiteit. Als die focus er niet specifiek op ligt, worden ze over het hoofd gezien, terwijl zij juist degenen zijn bij wie de gevolgen het diepst en het langst doorwerken.
Kinderen zijn de toekomst. Wordt die hoop geblokkeerd door oorlog, angst en haat, dan verliezen we daarmee ook de toekomst van de komende generaties."
We mogen allemaal veel meer nadenken over wat oorlog specifiek met kinderen doet.
wat is uw boodschap?
“We mogen allemaal veel meer nadenken over wat oorlog specifiek met kinderen doet. Het is makkelijk om te verdwalen in angst en politiek en dingen niet begrijpen en daarbij kinderen uit het oog te verliezen. Maar kinderen dragen de toekomst. Daar mag alle focus en aandacht naartoe gaan. De norm binnen het oorlogsrecht zou bij kinderen moeten liggen want zij zijn het kwetsbaarst, en de schade bij hen is het grootst en het meest blijvend."
Dit interview maakt deel uit van de campagne Meisje Justitia van Save the Children Nederland, die pleit voor sterkere en specifiekere bescherming van kinderen in het oorlogsrecht. Stap op voor Meisje Justitia en maak met ons kinderen de norm in het oorlogsrecht: savethechildren.nl/recht.
