“Een kind zonder toekomstperspectief wordt een volwassene zonder hoop”

Een kind dat schreeuwt, vecht of zich volledig terugtrekt in de klas: leerkrachten zien het dagelijks, ook bij kinderen met een vluchtverhaal. Maar zien ze ook waarom? Leony Coppens werkt al jaren aan de grens van behandeling en onderwijs. Zij legt uit waarom de hersenen van een kind in oorlog iets fundamenteel anders meemaken dan die van een volwassene en waarom het woord 'burger' die realiteit simpelweg niet dekt.

wat doet oorlog met de wereld van een kind?  

“Kinderen halen hun gevoel van veiligheid uit vertrouwde, dagelijkse dingen: de volgorde van de dag, de mensen om hen heen, de vertrouwde plekken. In een oorlog valt dat weg en soms van het ene op het andere moment. Dat heeft een directe impact op het gevoel van veiligheid van kinderen. Dat klinkt misschien vanzelfsprekend, maar het effect ervan is dieper dan mensen vaak beseffen."

Bij 'accelerated harm' gaat het erom dat schade zich niet alleen opstapelt, maar ook versnelt. Overleven wordt de dominante functie van de hersenen, ten koste van alles wat nog in ontwikkeling is.

wat maakt kinderen fundamenteel anders kwetsbaar dan volwassenen?  

“Bij kinderen zijn de hersenen nog volop in ontwikkeling. Ze leren in de kindertijd hoe ze hun eigen gevoelens moeten herkennen en reguleren. Ze leren vertrouwen op zichzelf en op anderen. Ze leren plannen, nadenken voor ze handelen, dingen onthouden. Al die functies zijn nog in opbouw en ze komen onder druk te staan zodra stress aanhoudt en er niemand is om die stress te helpen laten zakken.

Want daarin zit een cruciaal verschil: als een kind in een veilige situatie ergens van schrikt, is er meestal een ouder of vertrouwde volwassene die helpt die stress te reguleren. Dat is bij kinderen in oorlog anders. Die ouder is soms fysiek afwezig, aan het front, gevlucht, of zelf zo overweldigd door de situatie dat hij of zij weinig beschikbaar is. Dan blijft de stress van het kind aanhouden. En dat heeft gevolgen die verder gaan dan de oorlog zelf."

Kunt u uitleggen wat 'accelerated harm' is — hoe schade zich versnelt bij kinderen? 

“Bij 'accelerated harm' gaat het erom dat schade zich niet alleen opstapelt, maar ook versnelt. Het alarmsysteem in de hersenen staat op 'high alert' – continu. Overleven wordt de dominante functie van de hersenen, ten koste van alles wat nog in ontwikkeling is. Kinderen staan niet alleen bloot aan de dreiging van geweld. Ze zijn er getuige van. Ze verliezen hun huis. Een ouder gaat naar het front. Ze moeten vluchten.

Ze raken kwijt wat hen normaal een gevoel van veiligheid geeft en tegelijkertijd is de volwassene die hen kan helpen zelf ook volledig in beslag genomen. Dat alles versterkt elkaar. Niet lineair, maar exponentieel."

Kinderen spelen traumatische ervaringen na omdat ze die niet uit kunnen zetten.

Hoe ziet u dat doorwerken als kinderen eenmaal in veiligheid zijn, bijvoorbeeld in nederland?  

“De oorlog stopt wel fysiek, maar in de hoofden en lichamen van kinderen duurt die nog voort. Kinderen spelen traumatische ervaringen na omdat ze die niet uit kunnen zetten. Op school maak ik kinderen mee die van een klein geluid enorm schrikken. Ze zijn de hele tijd alert op wat er om hen heen gebeurt waardoor ze minder goed kunnen leren. De hersenen zijn nog steeds alert voor gevaar, ook als dat gevaar er objectief gezien niet meer is. 

Tegelijkertijd zie ik dat ook ouders vaak rouwen, zorgen dragen over de toekomst, of over de mensen die zijn achtergebleven. Daardoor zijn zij zelf ook minder beschikbaar om hun kinderen de rust te bieden die nodig is om de stress langzaam te laten zakken en de ontwikkeling weer op gang te brengen."

Hoe uit die stress zich in gedrag?  

“Kinderen reageren heel verschillend. Sommige trekken zich terug, worden heel stil en meegaand. Leerkrachten denken soms: wat een makkelijk kind. Maar dat teruggetrokken zijn kan een overlevingsstrategie zijn — het kind heeft geleerd dat niet opvallen veiliger is. Andere kinderen worden juist heel onrustig, opstandig, lijken brutaal. Dat komt ook voort uit onveiligheid: ze zitten in een constante 'fight or flight'-modus.

In beide gevallen hebben leerkrachten kennis nodig om dat gedrag te begrijpen — niet als onwil of karakter, maar als een reactie op wat het kind heeft meegemaakt. Traumasensitief onderwijs helpt daarbij. Het maakt het mogelijk om het kind écht te zien."

Kinderen die sterk zijn omdat het moet, verliezen hun vermogen om kwetsbaar te zijn.

wat voor invloed heeft stress op de hechting van ouder en kind?  

“In een oorlogssituatie is de ouder begrijpelijkerwijs minder beschikbaar om het kind te kalmeren en überhaupt om het kind de ervaring te geven van “ik zie jou, ik zie wat je nodig hebt, ik hoor jou”. Dit heeft invloed op de gehechtheidsontwikkeling, omdat kinderen minder makkelijk kunnen vertrouwen op hun ouders dat die er voor hen zijn en zien wat ze nodig hebben. Dat is eigenlijk de basis van gehechtheid. Kinderen die sterk zijn omdat het moet, verliezen hun vermogen om kwetsbaar te zijn."

waarom schiet de term 'burger' tekort als het gaat om kinderen in oorlog?  

“Als je het over 'burgers' hebt, doe je kinderen geen recht. De behoeften van een kind zijn zo anders dan die van een volwassene, en de gevolgen van oorlog voor kinderen zijn zo veel groter en langduriger, dat je die niet over één kam kunt scheren. Een kind dat zich niet beschermd en veilig voelt, draagt dat de rest van zijn leven mee en dat heeft zelfs gevolgen voor de generaties daarna."

wat is uw boodschap?  

"Kinderen in oorlog hebben extra bescherming nodig. Het effect van oorlog op kinderen draagt heel veel jaren mee en heeft effect op de toekomst van die kinderen en op de kinderen van die kinderen. Er is een groot belang om kinderen in oorlogssituaties zo veilig mogelijk te houden. Niet als bijzaak, maar als uitgangspunt. Een kind zonder toekomstperspectief wordt een volwassene zonder hoop."

Dit interview maakt deel uit van de campagne Meisje Justitia van Save the Children Nederland, die pleit voor sterkere en specifiekere bescherming van kinderen in het oorlogsrecht. Stap op voor Meisje Justitia en maak met ons kinderen de norm in het oorlogsrecht: savethechildren.nl/recht.