"Tijdige steun redt levens": over de onderschatte fase na de vlucht

Een kind dat geweld heeft meegemaakt op de vlucht, is niet automatisch beschadigd. Maar wie te lang wacht met hulp, laat een kind alleen achter met stress die zich vastzet in de ontwikkeling, in het gedrag en zelfs in de fysieke vorming van de hersenen. Dat is de kern van wat Harm Haverman ziet in zijn werk met kinderen met een vluchtachtergrond. "De kindertijd kan een ingrijpende tijd zijn, maar is ook een tijd van kansen", zegt hij. We voeren een gesprek over doorlopende schade, de onderschatte fase na aankomst, en waarom laagdrempelige steun levens redt.

Hoe omschrijf je vanuit jouw werk in de mentale gezondheid de doorlopende schade die kinderen kunnen oplopen?

"Een kind kan in het leven te maken krijgen met nare gebeurtenissen, waarvan getuige zijn van geweld er een is. Dat heeft doorlopende effecten op verschillende domeinen van de ontwikkeling van het kind: op de sociaal-emotionele, cognitieve en lichamelijke ontwikkeling. Je merkt dat het doorwerkt gedurende de hele levensloop van het kind, tot in het volwassen leven aan toe, als er niet tijdig wordt gehandeld."

Waarom stopt die schade niet automatisch zodra kinderen fysiek veilig zijn?

"Als er geen behandeling is of tijdige ondersteuning, dan kan het kind niet tot rust komen. Dan blijven nare gebeurtenissen een oorzaak van stress en nare gedachten. Een kind blijft staan in de overlevingsstand, waardoor het bijvoorbeeld niet goed kan concentreren in de les. Of het lukt niet goed om vriendjes te maken. Deze continue extreme stress verhoogt het risico op allerlei negatieve effecten later in het leven; : een verhoogd risico op het niet kunnen aangaan van sociale contacten, een verhoogd risico op zorgmijdend gedrag wat resulteert in een slechtere lichamelijke gezondheid, een verhoogd risico op alcohol- en middelenmisbruik, en een verhoogd risico op suïcide later in het leven. 

Na aankomst in een veilig gebied of veilig land, waar de rust is, zien we dat daar ineens veel zorgen ontstaan. Zorgen om achtergebleven vrienden en familie, zorgen om de eigen toekomst op de plek waar het kind nu is, zorgen om de ouders.

Een belangrijk punt dat ik apart wil noemen: de meeste stressoren bij kinderen ontstaan eigenlijk in de derde fase na hun vlucht, de post-migratiefase. Na aankomst in een veilig gebied of veilig land, waar de rust is, zien we dat daar ineens veel zorgen ontstaan. Zorgen om achtergebleven vrienden en familie, zorgen om de eigen toekomst op de plek waar het kind nu is, zorgen om de ouders. Soms zijn kinderen in een heel ander land terechtgekomen, soms zijn er grote cultuurverschillen, wordt er een andere taal gesproken. Al die factoren bij elkaar maken dat er een veel groter aantal stressoren aanwezig is ná de vlucht."

Welke factoren in de opvang, zoals onzekerheid, stress en gebrek aan stabiliteit, beïnvloeden het herstel of verergeren juist de schade?

"Bij aankomst op een veilige plek is het heel belangrijk dat er steun is. Die steun kan voortkomen uit het eigen gezin, maar soms zijn ouders zelf ook nog te veel bezig met de gebeurtenissen die achter hen liggen. Dan is het belangrijk dat er steun is vanuit de omgeving: dat kan vanuit school, op een opvanglocatie, of in de bredere gemeenschap waar het kind gehuisvest wordt.

Wij zijn met Save the Children ook op opvanglocaties actief met ons programma TeamUp, waarmee we structureel, elke week, activiteiten aanbieden, uitgevoerd door terugkerende begeleiders. Daardoor is er voor het kind rust en regelmaat. Dat zijn hele belangrijke factoren."

Vaak wordt onderschat hoe groot het effect is van nare gebeurtenissen op de ontwikkeling van een kind.

Wat wordt vaak onderschat in de neurologische impact op deze groep kinderen?

"Vaak wordt onderschat hoe groot het effect is van nare gebeurtenissen op de ontwikkeling van een kind, ook op de ontwikkeling van de hersenen. Door de aanwezige stress staat een kind in de overlevingsstand en komt het niet toe aan ontwikkeling. Het lukt niet om goed te leren, het lukt niet om vriendjes te maken, het lukt niet om een sociaal netwerk op te bouwen. Dat zijn effecten die lang doorwerken, maar ook terug te zien zijn op de hersenen zelf: bepaalde hersendelen zijn kleiner bij kinderen die in stressvolle omstandigheden zijn opgegroeid. Dus ook op de fysieke vorming van de hersenen is dat terug te zien."

In hoeverre is die schade herstelbaar als de omstandigheden verbeteren?

"Schade die kinderen hebben opgelopen is te herstellen door goede begeleiding: dat kan goede geestelijke gezondheidszorg zijn van een psycholoog of psychiater. Maar nog belangrijker is om goed te beseffen dat kinderen weerbaar zijn, en dat niet elke nare gebeurtenis hoeft uit te monden in een trauma. Bij goede, laagdrempelige begeleiding vooraf zijn kinderen echt wel in staat om nare gebeurtenissen achter zich te laten, goed te verwerken en een plek te geven."

Een verhoogd risico op alcohol- en middelenmisbruik, minder goed kunnen leren, dat vertaalt zich in een lager salaris of een minder goede inkomstenpositie later in het leven. Ingrijpende gebeurtenissen in het leven van een kind kunnen een leven lang doorwerken als tijdige hulp ontbreekt.

Hoe werken deze veranderingen door in de volwassenheid, bijvoorbeeld in mentale gezondheid of functioneren?

"Een verhoogd risico op alcohol- en middelenmisbruik, minder goed kunnen leren, dat vertaalt zich in een lager salaris of een minder goede inkomstenpositie later in het leven. Ingrijpende gebeurtenissen in het leven van een kind kunnen een leven lang doorwerken als tijdige hulp ontbreekt. Dat vertaalt zich onder andere in mentale of cognitieve verslechtering, wat zich weer vertaalt in niet goed kunnen presteren op school, niet goed vriendjes kunnen maken. Wat zich later in het leven weer vertaalt in een minder goede inkomenspositie, in het maken van ongezonde keuzes, het niet tijdig zoeken van zorg. De fysieke gezondheid kan verslechteren door zorgmijdend gedrag. Mentaal ook niet in staat zijn om naar de dokter te gaan, omdat de zorgen al zo groot zijn dat er geen ruimte meer is voor iets anders — tot aan suïcide toe."

Waar schieten de huidige systemen tekort in het beschermen van kinderen tegen deze vorm van schade?

"Wat nu vaak ontbreekt in het aanbieden van steun, is het besef dat we in Nederland kinderen met een vluchtachtergrond hebben uit heel de wereld, uit heel verschillende gebieden, landen en regio's. Al die culturele verschillen zorgen ervoor dat kinderen aparte obstakels ervaren in de toegang tot hulp, maar ook mogelijk andere behoeften hebben. Een kind uit Nederland heeft misschien andere behoeften dan een kind uit Soedan, of een kind uit Afghanistan. Cultuursensitiviteit, oog hebben voor die verschillen, dat is wat er nu vaak mist."

Het zit 'm in de kleine dingen: dat je er voor een kind kunt zijn, aanwezig bent, kunt doorverwijzen.

Wat voor boodschap wil je meegeven?

"Tijdige steun redt levens. Laagdrempelige, psychosociale steun. Het zit 'm in de kleine dingen: dat je er voor een kind kunt zijn, aanwezig bent, kunt doorverwijzen. Het bieden van tijdige steun bij ingrijpende levenservaringen helpt kinderen niet alleen bij het voorkomen en overwinnen van toxische stress, maar ondersteunt ze ook in hun ontwikkeling. Het werkt door in hun verdere leven en het redt levens."

Kun je nog iets meer zeggen over hoe je er kunt zijn voor kinderen met een vluchtachtergrond?

"Het is belangrijk om er te zijn voor kinderen met een vluchtachtergrond. Vaak wordt er over deze kinderen gesproken als zijnde getraumatiseerd, beschadigd. Terwijl dat helemaal niet zo hoeft te zijn. De kindertijd kan een ingrijpende tijd zijn, maar is ook een tijd van kansen. Wanneer mensen om kinderen heen er voor hen zijn, hen steunen en hen soms ook uit negatieve situaties halen, hen in staat stellen om te spelen, dan kan worden voorkomen dat ingrijpende gebeurtenissen zich verder ontwikkelen tot een trauma. Dat hoeft absoluut niet zo te zijn."

Dit interview maakt deel uit van de campagne Meisje Justitia van Save the Children Nederland, die pleit voor sterkere en specifiekere bescherming van kinderen in het oorlogsrecht. Sta op voor Meisje Justitia en maak met ons kinderen de norm in het oorlogsrecht: savethechildren.nl/recht.